• शेखर सेढाई

नेपाली कांग्रेस नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको राजनीतिक दल हो । यसको इतिहास केवल एउटा पार्टीको गठन, सत्ता सञ्चालन र निर्वाचनको सफलतासँग मात्र जोडिएको छैन, यो नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, नागरिक स्वतन्त्रताको सङ्घर्ष र राजनीतिक परिवर्तनको यात्रासँग पनि अभिन्न रूपमा जोडिएको छ ।

नेपाली कांग्रेसको स्थापनाकालीन आदर्श राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवाद हुन् । यी आदर्शलाई राजनीतिक जीवनमा स्थापित गर्न विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला अर्थात् बीपीको योगदान विशेष महत्वपूर्ण छ । उहाँले राजनीतिलाई सत्ता प्राप्तिको माध्यमका रूपमा मात्र नभई नागरिकको स्वतन्त्रता, सम्मान र आर्थिक सामाजिक न्याय प्राप्त गर्ने साधनका रूपमा हेर्नुभयो ।

तर, आज कांग्रेसको राजनीतिक अवस्था, नेतृत्वको कार्यशैली, आन्तरिक विवाद र जनतामा देखिएको निराशाबारे विभिन्न प्रश्न उठिरहेका छन् । पार्टीले आफ्नो ऐतिहासिक विरासत अनुसारको भूमिका निर्वाह गर्न सकेको छ कि छैन भन्ने बहस पनि भइरहेको छ ।

यस परिस्थितिमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ- के नेपाली कांग्रेस आफ्नो स्थापनाकालीन विचार र आदर्शबाट टाढिँदै गएको हो ? यदि हो भने, त्यसको पुनर्जागरणको बाटो के हुन सक्छ ?

अबको दिनमा “बदलिएको कांग्रेस हो र बद्ल्छौ देश “भन्ने नारा साच्चै यथार्तको धरातलमा रहेको भए बर्तमान अवस्थाको समीक्षा गर्दा बीपीको विचार र पार्टीको व्यावहारिक राजनीतिबीचको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ । तर, समस्याको सम्पूर्ण कारण एउटै हो भनेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा विचार, नेतृत्व, संगठन र शासन सञ्चालनका पक्षलाई समग्रतामा विश्लेषण गर्नु उचित हुन्छ ।

१. बीपीको विचार : कांग्रेसको वैचारिक आधार

बीपी कोइरालाको राजनीतिक चिन्तनलाई मुख्यतः राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको सम्बन्धबाट बुझ्न सकिन्छ । उहाँका लागि राष्ट्रियता जनताको भावनासँग जोडिएको विषय थियो। देशका विभिन्न भूगोल, भाषा, संस्कृति र सामाजिक पृष्ठभूमिका नागरिकले राज्यप्रति अपनत्व महसुस गर्न सक्नुपर्छ । नागरिकले आफूलाई राज्यको सम्मानित र अधिकारसम्पन्न सदस्यका रूपमा अनुभूत गर्न नसके राष्ट्रियताको भावना पनि कमजोर हुन सक्छ ।

त्यसैगरी, बीपी लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनमा सीमित व्यवस्था मान्नुहुन्नथ्यो । लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ नागरिक स्वतन्त्रता, राजनीतिक अधिकार, विधिको शासन र जनताप्रति उत्तरदायी शासन व्यवस्थासँग जोडिन्छ ।

उहाँको समाजवादको अवधारणामा आर्थिक तथा सामाजिक न्यायको महत्त्वपूर्ण स्थान थियो। राजनीतिक स्वतन्त्रता कायम राख्दै आर्थिक असमानता घटाउने, गरिब तथा विपन्न नागरिकको जीवनस्तर सुधार्ने र सबैलाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने अवसर उपलब्ध गराउने उद्देश्य यस विचारको केन्द्रमा थियो ।

नेपाली कांग्रेसले आज पनि आफ्नो आधिकारिक सिद्धान्तमा राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई मूल आदर्शका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । त्यसैले प्रश्न पार्टीको घोषणापत्रमा यी शब्द छन् कि छैनन् भन्ने होइन; ती आदर्श पार्टीको निर्णय, नेतृत्वको व्यवहार र जनताले अनुभव गर्ने परिणाममा कति प्रतिबिम्बित भएका छन् भन्ने हो । बीपीको विचारलाई पुनःस्थापित गर्ने बहसको वास्तविक सुरुवात यहीँबाट हुनुपर्छ ।

२. विचारको विरासत र व्यवहारको अन्तर

कुनै पनि राजनीतिक दलको पहिचान उसले आफ्नो इतिहासबारे के भन्छ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण हुँदैन। उसले वर्तमानमा के गर्छ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ ।

कांग्रेसले लोकतन्त्रको कुरा गर्छ भने पार्टीभित्र पनि लोकतान्त्रिक अभ्यास बलियो हुनुपर्छ। समाजवादको कुरा गर्छ भने विपन्न नागरिकको जीवनस्तर सुधार्ने नीतिमा प्राथमिकता दिनुपर्छ । राष्ट्रियताको कुरा गर्छ भने सबै नागरिकले राज्यप्रति अपनत्व महसुस गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । तर, जब राजनीतिक बहसमा सिद्धान्तभन्दा पद, नीतिभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ र जनताको समस्याभन्दा नेताहरूबीचको शक्ति संघर्ष बढी हावी भएको अनुभूति हुन्छ, तब राजनीतिक दलको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । किनकी आज कांग्रेस पनि यी प्रश्न बाट अछुुतो रहन सक्दैन ।

यहाँ कांग्रेसका सबै नेता वा सबै निर्णयलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु उचित हुँदैन। पार्टीको इतिहासमा विभिन्न नेताले विभिन्न कालखण्डमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन् । कतिपय राजनीतिक निर्णय तत्कालीन परिस्थितिका कारण पनि प्रभावित भएका हुन सक्छन् ।

तथापि, ऐतिहासिक योगदानलाई वर्तमान कमजोरीको समीक्षा नगर्ने छुटका रूपमा प्रयोग गर्न मिल्दैन । इतिहास गौरव गर्ने विषय हो, तर वर्तमानको जिम्मेवारीबाट उम्किने आधार होइन । कांग्रेसले आफ्नो विगतको सम्मान गर्दै वर्तमानको इमानदार समीक्षा गर्न सक्नुपर्छ। यही नै वैचारिक परिपक्वताको परिचय हुनेछ।

३. सत्ता राजनीति कि सिद्धान्तको राजनीति ?

संसदीय लोकतन्त्रमा सरकार गठन गर्नु, सरकारमा सहभागी हुनु र निर्वाचनमार्फत जनमत प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नु राजनीतिक दलको स्वाभाविक कार्य हो। सत्ता आफैँमा गलत होइन । लोकतान्त्रिक सिद्धान्तअनुसार सत्ता प्रयोग गरेर जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु नै राजनीतिको उद्देश्य हुनुपर्छ । समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब सत्ता प्राप्ति नै राजनीतिको अन्तिम लक्ष्य बन्न पुग्छ ।

सरकारमा सहभागी हुँदा जनताले के पाए? पार्टीले आफ्नो घोषणापत्रअनुसार के काम ग¥यो ? शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासनमा के सुधार आयो? नागरिकले राज्यबाट पाउने सेवामा कस्तो परिवर्तन भयो ?

राजनीतिक मूल्याङ्कनका आधार यस्ता प्रश्न हुनुपर्छ । यदि राजनीतिक दलका निर्णयहरू बारम्बार पद बाँडफाँट, नेतृत्वको व्यक्तिगत स्वार्थ वा तत्कालीन शक्ति सन्तुलनका आधारमा भएको देखिन्छ भने त्यसले पार्टीको दीर्घकालीन पहिचानलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

कांग्रेसले अब स्पष्ट गर्नुपर्छ—उसको सत्ता राजनीति कुन सिद्धान्त र सार्वजनिक उद्देश्यबाट निर्देशित हुन्छ ? सरकारमा जाने वा नजाने निर्णयभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा सरकारमा जाँदा कुन नीति लागू गरिन्छ र जनताप्रति कस्तो प्रतिबद्धता पूरा गरिन्छ भन्ने हो ।

४. गुटबन्दी र आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रश्न
लोकतान्त्रिक पार्टीमा विचारको विविधता स्वाभाविक हुन्छ । विभिन्न नेताका फरक दृष्टिकोण हुन सक्छन् । नीतिगत असहमति र नेतृत्वका विकल्पहरू पनि लोकतान्त्रिक अभ्यासकै अङ्ग हुन् । तर विचारको विविधता र स्वार्थमा आधारित गुटबन्दी एउटै कुरा होइनन् ।
जब पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धा नीतिगत बहसभन्दा व्यक्तिगत शक्ति सन्तुलनमा केन्द्रित हुन्छ, संगठनात्मक क्षमता प्रभावित हुन सक्छ । कार्यकर्ताको मूल्याङ्कन योगदान र योग्यताभन्दा समूहगत निकटताका आधारमा हुने अवस्था आयो भने पार्टीप्रतिको भरोसा कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले कांग्रेसले पार्टीभित्रको लोकतन्त्रलाई व्यवहारमा बलियो बनाउनुपर्छ । 
पार्टीको अधिवेशन, पारदर्शी उम्मेदवार छनोट, विधानको निष्पक्ष कार्यान्वयन, निर्णय प्रक्रियामा तल्लो तहका कार्यकर्ताको सहभागिता र नेतृत्वको जवाफदेहिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ । पार्टीको नेतृत्वलाई प्रश्न गर्नु पार्टीविरोधी गतिविधि होइन । स्वस्थ आलोचना र वैचारिक बहसले नै संगठनलाई सुधार गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । बीपीको लोकतान्त्रिक आदर्शलाई सम्मान गर्ने हो भने कांग्रेसले आफ्नो आन्तरिक जीवनमा पनि असहमतिको सम्मान गर्न सक्नुपर्छ ।

४. गुटबन्दी र आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रश्न

लोकतान्त्रिक पार्टीमा विचारको विविधता स्वाभाविक हुन्छ । विभिन्न नेताका फरक दृष्टिकोण हुन सक्छन् । नीतिगत असहमति र नेतृत्वका विकल्पहरू पनि लोकतान्त्रिक अभ्यासकै अङ्ग हुन् । तर विचारको विविधता र स्वार्थमा आधारित गुटबन्दी एउटै कुरा होइनन् ।

जब पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धा नीतिगत बहसभन्दा व्यक्तिगत शक्ति सन्तुलनमा केन्द्रित हुन्छ, संगठनात्मक क्षमता प्रभावित हुन सक्छ । कार्यकर्ताको मूल्याङ्कन योगदान र योग्यताभन्दा समूहगत निकटताका आधारमा हुने अवस्था आयो भने पार्टीप्रतिको भरोसा कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले कांग्रेसले पार्टीभित्रको लोकतन्त्रलाई व्यवहारमा बलियो बनाउनुपर्छ । 

पार्टीको अधिवेशन, पारदर्शी उम्मेदवार छनोट, विधानको निष्पक्ष कार्यान्वयन, निर्णय प्रक्रियामा तल्लो तहका कार्यकर्ताको सहभागिता र नेतृत्वको जवाफदेहिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ । पार्टीको नेतृत्वलाई प्रश्न गर्नु पार्टीविरोधी गतिविधि होइन । स्वस्थ आलोचना र वैचारिक बहसले नै संगठनलाई सुधार गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । बीपीको लोकतान्त्रिक आदर्शलाई सम्मान गर्ने हो भने कांग्रेसले आफ्नो आन्तरिक जीवनमा पनि असहमतिको सम्मान गर्न सक्नुपर्छ ।

५. समाजवादलाई भाषणबाट व्यवहारमा उतार्ने चुनौती

बीपीको समाजवादलाई पुनःस्थापित गर्ने कुरा गर्दा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष आर्थिक तथा सामाजिक न्याय हो । समाजवादको चर्चा गर्दा गरिब, किसान, मजदुर, श्रमिक, सीमान्तकृत समुदाय र अवसरबाट वञ्चित नागरिकको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्याउने भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ । आज नेपालले बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, कृषि क्षेत्रका चुनौती, सार्वजनिक शिक्षाको गुणस्तर, स्वास्थ्य सेवामा असमान पहुँच र आर्थिक अवसरको वितरणजस्ता विषयमा प्रभावकारी समाधान खोजिरहेको छ ।

यस्ता समस्याको समाधानका लागि कांग्रेसले स्पष्ट र मापन गर्न सकिने कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नुपर्छ । किसानलाई उत्पादनको उचित मूल्य कसरी उपलब्ध गराउने? युवालाई स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी कसरी सिर्जना गर्ने ? सार्वजनिक विद्यालय र स्वास्थ्य संस्थाको गुणस्तर कसरी सुधार गर्ने ? साना उद्यमीलाई सहज वातावरण कसरी उपलब्ध गराउने ? सामाजिक सुरक्षालाई दिगो र प्रभावकारी कसरी बनाउने ? यी प्रश्नका व्यावहारिक जवाफ दिन सके मात्र लोकतान्त्रिक समाजवाद नागरिकको जीवनसँग जोडिन सक्छ ।

समाजवादको अर्थ निजी उद्यम वा बजारलाई पूर्णतः अस्वीकार गर्नु होइन । लोकतान्त्रिक समाजवादी दृष्टिकोणले सार्वजनिक हित, आर्थिक अवसर, सामाजिक सुरक्षा र निजी क्षेत्रको उत्पादनशील भूमिकाबीच सन्तुलन खोज्न सक्छ ।

कांग्रेसले आफ्नो आर्थिक नीतिलाई यही सन्तुलन, सामाजिक न्याय र अवसरको समानताका आधारमा स्पष्ट बनाउन आवश्यक छ ।

६. भ्रष्टाचार र जवाफदेहिताप्रति स्पष्ट दृष्टिकोण

कुनै पनि राजनीतिक दलको विश्वसनीयता उसको नेतृत्वले सार्वजनिक जिम्मेवारी कसरी निर्वाह गर्छ भन्ने कुरासँग जोडिएको हुन्छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रणका विषयमा भाषण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन । पारदर्शिता, निष्पक्ष छानबिन र कानुनी जवाफदेहितालाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्छ ।

कांग्रेसले आफ्ना नेता वा सार्वजनिक पदमा रहेका प्रतिनिधिसँग सम्बन्धित गम्भीर आरोपका विषयमा पनि निष्पक्ष छानबिनलाई सहयोग गर्ने स्पष्ट मान्यता स्थापित गर्नुपर्छ । आरोप लाग्नु र दोष प्रमाणित हुनु फरक कुरा हुन् । त्यसैले कानुनी प्रक्रिया र निष्पक्षताको सम्मान गर्दै जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

पार्टीको आर्थिक कारोबार पारदर्शी बनाउने, नियमित लेखापरीक्षण सार्वजनिक गर्ने, सार्वजनिक पदमा रहेका प्रतिनिधिको स्वार्थको द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्ने र अनियमितता प्रमाणित भएमा विधान तथा कानुनअनुसार कारबाही गर्ने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ । कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ भन्ने मान्यता पार्टीभित्रैबाट कार्यान्वयन हुन सके त्यसले राजनीतिक संस्कारमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । जनताको विश्वास भाषणबाट मात्र प्राप्त हुँदैन । त्यो व्यवहार, पारदर्शिता र जिम्मेवारीबाट आर्जन गर्नुपर्छ ।

७. युवा पुस्तासँग कांग्रेसको सम्बन्ध

कुनै पनि राजनीतिक दलको भविष्य नयाँ पुस्तासँगको सम्बन्धमा पनि निर्भर हुन्छ । आजका युवाको अपेक्षा विगतका पुस्ताको भन्दा फरक हुन सक्छ । उनीहरू रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, उद्यमशीलता, प्रविधि, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र निष्पक्ष अवसर चाहन्छन् ।

इतिहासमा पार्टीले के योगदान ग¥यो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण छ। तर आजको पुस्ताले पार्टीले भविष्यका लागि के योजना बनाएको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रूपमा उठाउँछ । कांग्रेसले युवालाई केवल चुनावी प्रचार वा भीड जुटाउने माध्यमका रूपमा होइन, नीति निर्माण र नेतृत्व विकासका सक्रिय सहभागीका रूपमा लिनुपर्छ । पार्टीभित्र युवा नेतृत्वको विकास, विशेषज्ञताको सम्मान, नयाँ विचारको प्रवेश र जिम्मेवारी हस्तान्तरणको स्पष्ट प्रक्रिया आवश्यक छ ।

युवा सहभागिता बढाउनु भनेको पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई अस्वीकार गर्नु होइन । बरु अनुभव र नयाँ सोचलाई एकै ठाउँमा जोडेर संगठनलाई गतिशील बनाउनु हो । बीपीको विचारलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय पनि यही हो—इतिहास सुनाउने मात्र होइन, भविष्य निर्माणको जिम्मेवारी पनि सँगै बाँड्ने ।

८. प्रवासी नेपाली र राष्ट्रिय विकास

आज ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली नागरिक विभिन्न देशमा बसोबास, अध्ययन र रोजगारी गरिरहेका छन् । उनीहरूले देशको अर्थतन्त्र, परिवारको जीवनस्तर र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विभिन्न किसिमले योगदान गरिरहेका छन् । विदेशमा रहेका नेपालीसँग आर्थिक स्रोत मात्र छैन; उनीहरूसँग सीप, प्रविधि, उद्यमशीलताको अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय कार्यसंस्कृतिको ज्ञान पनि छ । कांग्रेसले राष्ट्रियतालाई नागरिकको अपनत्व र सहभागितासँग जोडेर हेर्ने हो भने प्रवासी नेपालीलाई नेपालको विकाससँग जोड्ने प्रभावकारी नीति आवश्यक हुन्छ ।

वैदेशिक रोजगारीमा रहेका श्रमिकको सुरक्षा, विदेशमा आर्जित सीपको उपयोग, नेपालमा लगानी गर्ने वातावरण, फर्किएका युवाको पुनःस्थापना र विदेशमा रहेका नेपालीको कानुनी तथा राजनीतिक सहभागिताजस्ता विषयमा स्पष्ट कार्यक्रम बनाउनुपर्छ । प्रवासी नेपालीलाई केवल आर्थिक योगदान गर्ने व्यक्तिका रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकासका साझेदारका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ । यसले राष्ट्रियताको भावनालाई व्यवहारसँग जोड्न सहयोग गर्न सक्छ ।

९. कांग्रेसको पुनर्जागरणका लागि अबको कार्यदिशा

कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक विश्वसनीयता पुनःनिर्माण गर्न चाहन्छ भने सुधारको प्रक्रिया स्पष्ट, व्यावहारिक र मापन गर्न सकिने हुनुपर्छ । यसका लागि निम्न कार्यदिशा उपयोगी हुन सक्छन् ।

पहिलो : वैचारिक समीक्षा

बीपीको राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादसम्बन्धी विचारको अध्ययन गर्दै वर्तमान नेपालको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक आवश्यकतासँग जोडिएको स्पष्ट नीतिगत दस्तावेज तयार गर्ने ।

दोस्रो : संगठनात्मक सुधार

पार्टीको विधान कार्यान्वयन, आन्तरिक निर्वाचनको विश्वसनीयता, पारदर्शी उम्मेदवार छनोट र तल्लो तहका कार्यकर्ताको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने ।

तेस्रो : जवाफदेहिताको व्यवस्था

पार्टीको आर्थिक कारोबार, सार्वजनिक प्रतिबद्धता र सरकारमा सहभागी हुँदा गरिएका कामको नियमित समीक्षा तथा सार्वजनिक प्रतिवेदनको व्यवस्था गर्ने ।

चौथो : जनजीविकासँग जोडिएका कार्यक्रम

रोजगारी, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्यमशीलता र सामाजिक सुरक्षाका क्षेत्रमा स्पष्ट लक्ष्यसहित कार्यक्रम प्रस्तुत गर्ने ।

पाँचौँ : नेतृत्व विकास

योग्यता, योगदान, इमानदारी र कार्यक्षमताका आधारमा नयाँ नेतृत्व विकास गर्ने तथा अनुभव र पुस्तान्तरणबीच सन्तुलन कायम गर्ने ।

छैटौँ : जनतासँग निरन्तर संवाद

निर्वाचनका बेला मात्र जनतामाझ जाने प्रवृत्तिलाई बदल्दै नागरिकका समस्या सुन्ने, सुझाव लिने र प्रतिबद्धताको प्रगति सार्वजनिक गर्ने संस्कार विकास गर्ने । यी सुधारको सफलता घोषणा गरिएका कार्यक्रमको सङ्ख्याले होइन, तिनको कार्यान्वयन र जनताले अनुभव गर्ने परिणामले मापन गर्नुपर्छ ।

१०. बीपीको विचारमा फर्कनु भनेको विगतमा फर्कनु होइन

बीपीको विचार पुनःस्थापित गर्नु भनेको नेपाललाई उहाँकै समयको सामाजिक र आर्थिक अवस्थामा फर्काउनु होइन । उहाँले उठाउनुभएका मूल प्रश्नलाई आजको परिस्थितिअनुसार समाधान गर्नु हो ।

बीपीको समयमा प्रजातान्त्रिक अधिकार र निरङ्कुश शासनविरुद्धको सङ्घर्ष प्रमुख विषय थिए । आज लोकतान्त्रिक अधिकारसँगै सुशासन, सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर, आर्थिक अवसर, सामाजिक सुरक्षा र संस्थागत जवाफदेहिताका प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण  छन् ।

त्यसैले बीपीको विचारलाई सम्मान गर्ने सही तरिका उहाँको नाम दोहो¥याउनु मात्र होइन; उहाँका आदर्शलाई समयअनुकूल नीति र कार्यक्रममार्फत जीवन्त बनाउनु हो । कांग्रेसले आफ्नो विचारको व्यावहारिक अर्थ स्पष्ट गर्न सक्यो भने त्यसले पार्टीलाई मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक बहसलाई पनि समृद्ध बनाउन सक्छ ।

निष्कर्ष : कांग्रेसको भविष्य आत्मसमीक्षा र सुधारमा निर्भर छ

नेपाली कांग्रेसको इतिहास महत्त्वपूर्ण छ। लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा यसको योगदानलाई नेपालको राजनीतिक इतिहासबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन । तर ऐतिहासिक योगदानले वर्तमानको मूल्याङ्कनबाट उन्मुक्ति दिँदैन । 

कुनैपनि राजनीतिक दलको जीवन्तता उसको इतिहासको गौरवमा मात्र होइन, वर्तमानप्रतिको जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणमा निर्भर हुन्छ । कांग्रेसले बीपीको विचारलाई आफ्नो वास्तविक राजनीतिक मार्गदर्शन मान्ने हो भने राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । पार्टीभित्र लोकतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ । गुटगत स्वार्थभन्दा संस्थागत हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । भ्रष्टाचार र अनियमितताका विषयमा निष्पक्ष जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । समाजवादलाई जनताको दैनिक जीवनमा देखिने उपलब्धिसँग जोड्नुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, पार्टीले जनताको विश्वासलाई आफ्नो राजनीतिक सम्पत्तिका रूपमा होइन, निरन्तर कमाइरहनुपर्ने जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

कांग्रेसको पुनर्जागरण कुनै एउटा नेताको आगमन, एउटा महाधिवेशन वा एउटा नाराबाट मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि विचारको स्पष्टता, नेतृत्वको इमानदारी, संगठनको लोकतान्त्रिक अभ्यास र जनताको जीवनमा देखिने परिणाम आवश्यक हुन्छन् ।

बीपीको विचारलाई आजको समयसँग जोडेर अघि बढ्न सके कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक पहिचानलाई नयाँ अर्थ दिन सक्छ । तर त्यसका लागि विगतको गौरवगानभन्दा वर्तमानको आत्मसमीक्षा र भविष्यको कार्ययोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

अन्ततः कांग्रेसले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ-

हामी बीपीको नाम लिइरहेका छौँ, कि बीपीले देखाएको लोकतान्त्रिक र सामाजिक न्यायको बाटोमा हिँडिरहेका छौँ ?

यस प्रश्नको इमानदार जवाफ खोज्ने र त्यसअनुसार व्यवहार बदल्ने साहस नै कांग्रेसको पुनर्जागरणको पहिलो सर्त हो ।

किनभने विचारको वास्तविक सम्मान भाषणमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ; इतिहासको वास्तविक निरन्तरता स्मरणमा होइन, कार्यान्वयनमा हुन्छ ।

लेखक : बीपीको बिचार प्रति प्रतिबद्द एक काङग्रेसी सिपाही हुनु हुन्छ । 

कमल गाउँपालिका–७, झापा, हालः जापान